Een blik in de wereld van de Witte Schermbloemenfamilie

Zeldzaam zijn ze niet, de witte schermbloemen, verre van dat zelfs. Ze bloeien uitbundig en talrijk in de berm, in het weiland, in het bos, in het duin, waar niet eigenlijk? Gemakshalve noem je ze maar Fluitenkruid of Wilde peen, maar daarmee doe je de witte schermbloemigen te kort. Het ragfijne kant van de bloemschermen kent tal van patronen.

De familienaam spreekt voor zich: de plant heeft als bloeiwijze een groot scherm, als een omgekeerde paraplu, dat is samengesteld uit kleine schermpjes van (meestal) witte, gesteelde bloempjes. De bloempjes bestaan uit een vijftandige kelk, een vijfbladige kroon, vijf meeldraden en één stamper met een onderstandig vruchtbeginsel en twee stijlen. De stijlen zijn aan de voet verdikt tot honingklieren. De bloemblaadjes (kroonblaadjes) zijn bij sommige soorten min of meer hartvormig, bij andere rond, bij bijv. de berenklauw zijn de onderste 2 blaadjes langer dan de rest. Bij de ene soort steken de meeldraden en stijlen fermer naar buiten dan bij de andere soort. En zo kun je alleen al door de bloempjes te bekijken verschillen ontdekken tussen de verschillende soorten. Let ook goed op of er zich aan de voet van de kleine schermpjes en/of aan de voet van het grote scherm omwindselblaadjes/omwindselbladen bevinden. Ook de bouw en de vorm van de zaaddozen vormen een belangrijk determinatiekenmerk. Op de vruchten bevinden zich oliebuisjes die bij veel soorten aangenaam ruiken, denk hierbij bijvoorbeeld aan karwijzaad.

De Wilde peen is vrij gemakkelijk te herkennen aan de frivole omwindselbladen rond de punt van het scherm en kleinere, maar niet minder frivole omwindselblaadjes rond de kleine schermen
Ook heeft de plant de gewoonte om 'slaapbewegingen' te maken: de stelen van de bloemschermen buigen naar binnen en vouwen zich om de rijpende vruchten. Je krijgt dan iets dat op een vogelnestje lijkt. De bloemen zijn wit tot roze. In het midden van het scherm bevinden zich soms, om onbestemde redenen, een aantal roodbruine bloempjes. Om het blad te herkennen is het voldoende om eens een blik te werpen op de bospeentjes in de supermarkt (drievoudig gevind met vinspletige blaadjes)

Ook gemakkelijk te herkennen is de Reuzenberenklauw: een plant die kan uitgroeien tot een hoogte van 4 meter en grote schermen met tot wel 150 stralen en een doorsnede van 50 cm heeft. De bladeren van de berenklauw zijn groot en grof.

De reuzenberenklauw kan verward worden met een andere, enorme schermbloemige, de Engelwortel. Verschil: de schermen van de berenklauw zijn plat, die van de Engelwortel bol. Heb ik helaas nog geen foto van.

Maak overigens niet de fout om de bladeren of de bloemen of wat dan ook van de Reuzenberenklauw te plukken voor een leuk boeket of ze even te herschikken voor een spannende fotocompositie. De plant scheidt nl. een sap af dat bij blootstelling aan zonlicht op brandwonden lijkende wonden op de huid veroorzaakt. Het duurt zeker twee weken tot deze jeukende wonden zijn genezen en je houdt er een litteken aan over. Komt het sap in de ogen, dan kan dit leiden tot blindheid.

Naast de Reuzeberenklauw is er de Gewone berenklauw: de Reuzenberenklauw, maar dan in het klein. Verschil zit 'm, behalve in de afmetingen, ook in de roodgevlekte stengel van de Reuzenberenklauw, en de ongevlekte van de Gewone berenklauw.

De bloempjes van de berenklauw bestaan uit kleine, een beetje hartvormige bloemblaadjes aan de bovenkant en bloemblaadjes met lange slippen aan de onderkant. De peen heeft ook zo'n soort bloempje, maar daar zijn de onderste slippen veel breder en minder diep ingesneden

De gewone berenklauw is de plant die je in de zomer en het najaar het meest tegenkomt in de berm, samen met de Wilde Peen.

En het fluitenkruid?

Dat bloeit vroeg, van april tot juni, dus daar hoef je je alleen in het voorjaar om te bekommeren. Maar dan is het ook erg mooi en het lijkt hele oppervlakken te bedekken met een fijn kleed van sierlijk kant. Het heeft, net als de Wilde peen, omwindselbladen bij de punt rond het grote scherm en omwindselblaadjes bij de kleine schermen (vijfbladig), maar veel degelijker dan de blaadjes van de Wilde peen. Het samengestelde scherm bestaat uit 1- tot 3-stralige basisschermen die ieder weer meer dan 6 kleinere schermen dragen. De vruchten hebben een korte snavel. De stengel is gegroefd, kaal of behaard. Het blad is drievoudig gevind.

Ook een schermbloemige, maar veel minder opvallend omdat ze op de grond groeit en kleine bloemschermpjes heeft (helaas nog geen foto met bloemen) is de waternavel. Ik noem haar toch even omdat ze te vinden is in o.a. natte duinvalleien.

De Waterscheerling is een oeverplant. Het is een zeer giftige plant die veel voorkomt in veengebieden en moerassen. Kenmerkend voor de waterscheerling is de rechtopstaande, in kamertjes verdeelde wortelstok. Het blad is dubbel of drievoudig gevind en glanzend groen met een gezaagde rand. Er is geen omwindsel, maar wel veelbladige omwindseltjes rond de kleine schermen.

Een plant die je net zo gemakkelijk in dit rijtje schaart, omdat ze vrolijk tussen de berenklauwen en de wilde penen staat, maar die tot een geheel andere familie behoort is het Duizendblad. De plant dankt haar naam aan de 'uit duizend blaadjes bestaande' bladeren. Van dichtbij zie je dat de bloempjes samengesteld zijn en dat het dus een lid van de Composietenfamilie is: het hart van de bloem lijkt uit nieuwe bloempjes te bestaan (witte lintbloemen en rozige buisbloempjes). Na enige oefening vallen ze direct op doordat ze witter en compacter ogen dan de leden van de Schermbloemenfamilie

De beide Bevernels hebben geen omwindselbladen en -blaadjes rond de schermen en ze hebben vrij grote, tegenoverstaande bladeren met een gezaagde rand.
Grote Bevernel - bladen met kort steeltje, en dan vooral de onderste bladeren, de vorm is iets langwerpig,
- de stijlen zijn langer dan het vruchtbeginsel
Kleine Bevernel - bladen zonder steeltje, onderste bladen breed ovaal, de bovenste bladeren hebben vaak alleen een bladschede,
- stijlen zijn korter dan het vruchtbeginsel.

Het is een vrij herkenbaar blad, maar zonder in het veld bewust naar de kenmerken te zoeken blijkt het achteraf toch erg lastig om van de foto de beide Bevernel-soorten te onderscheiden. Ik ben dan ook niet helemaal zeker van de determinatie. Ik laat de foto's toch zien, om aan te geven hoe moeilijk de details te onderscheiden zijn. Zo bijvoorbeeld ook de bloemsteel: deze is bij de Grote bevernel hol en gegroefd; bij de Kleine gevuld, rond en gestreept. Nu rijst de vraag of de strepen op de foto niet tot optisch bedrog leiden en dus op groeven lijken, terwijl het strepen zijn.
En ze hebben mooie ronde zaaddoosjes, weer heel anders dan die van de Berenklauw of het Fluitenkruid

Tot slot een vreemde eend in de bijt van witte schermbloemigen: de Pastinaak. Omdat het de enige gele schermbloemige is die je in de berm tegenkomt. Andere gele schermbloemigen zijn bijv. Lavas en Venkel.

En zo kun je dus nog dagen rondzwerven op zoek naar al de details van bovengenoemde planten, en naar nog niet genoemde schermbloemigen zoals Karwij, Roomse Kervel, Dolle Kervel, Fijne Kervel, Hondspeterselie, Doornzaad, Torkruid, Borstelscherm, Zevenblad....... enz. enz. Als ik dit schrijf is het november en ik zal dus tot het voorjaar moeten wachten om de serie af te maken. Voorlopig kun je het blad van keukenkruidachtigen als kervel, karwij, selderie en peterselie gelijktijdig met de bospeentjes bestuderen op de groenteafdeling van de supermarkt. De rest moet helaas wachten!